XIİduk Yer-Sub: Dağ, Pınar, Orman ve Ocak İyeleri

Eski Türkçede ‘İye’ (Altayca: Ee / Yakutça: İççi), bir yerin veya varlığın ‘sahibi, koruyucu ruhu ve içsel bilinci’ demektir. Orhun Yazıtları’nda ‘İduk Yer-Sub’ (Kutsal Yer-Su) olarak geçen bu kavram, doğanın duyan, hatırlayan ve karşılık veren canlı bir ağ olduğunu anlatır. İskandinav dünyasında buna ‘Landvættir’ (Yurdun Koruyucu Varlıkları), İsveç folklorunda ise ‘Skogsrå’ (Orman İyesi) ve ‘Bergsrå’ (Dağ İyesi) denir.

İzlanda’nın en eski kanun kitabı Landnámabók’ta, Viking gemilerinin kıyıya yaklaşırken gemi burnundaki ejderha başlarını sökmesi emredilir; amaç kıyıdaki ‘Landvættir’i ürkütmemektir. Aynı görgü Altay ve Anadolu’da binlerce yıldır yaşar: Pınardan su içmeden önce suya selam verilmesi ve dağ geçitlerindeki taş yığınlarına (Oboo) taş eklenmesi Yer-Su İyeleriyle yapılan sessiz sözleşmedir.

İyeler arasında insanın günlük hayatına en yakın olanı ‘Od İyesi’ (Ocak İyesi — Od Ana) ve ‘Ev İyesi’dir (Tomte / Vätte). Ocak ateşi asla kirli şeylerle beslenmez ve ateşe saygısızlık edilmez; çünkü ocak evin hem maddi ısısını hem de ruhsal huzurunu tutan merkezdir.

Doğada yürüyen bir uygulayıcı, bir taş, kozalak veya bitki alacağı zaman önce o yerin İyesinden izin ister, karşılığında toprağa biraz temiz su veya şükran sözü bırakır.